طب دوران سامانیان /قسمت اول


طب دوران سامانیان /قسمت اول

طب دوران سامانیان

قرون ۹ و ۱۰ میلادی که بزرگ مردانی مانند رودکی؛ فردوسی؛ محمد زکریای رازی؛ ابن سینا؛ منجم، مورخ و طبیعت شناس مشهور ابوریحان بیرونی و همچنین دانشمندان زیادی در طب، شیمی و ریاضی را به جهان معرفی کرد، دوره شکوفایی فرهنگ مردم تاجیک محسوب شده، از نظر تاریخی دوره ی سامانیان نامیده می شود.  در این دوره در شرایط غنایی مشترک، تحت تأثیر متقابل زبان و فرهنگ اعراب و اقوام آسیای میانه، زبان فارسی نو و زبان فارسی دری و یا زبان تاجیکی شکل گرفت. متأسفانه طب دوره ی سامانیان یکی از بخشهای کم آموخته شده  علم قرون وسطی محسوب می شود. در آثار علمی مربوط به تاریخ طب، فقط میراث علمی ابن سینا، محمد زکریای رازی و بعضی طبیبان دیگر تحقیق شده است و بس. به طوری که آثار ده ها دانشمند و پزشک مشهور اول قرون وسطی و دوره های بعدی تاکنون حتی برای متخصصان تاریخ طب نیز ناشناخته مانده اند. دوره سامانیان از آن جهت قابل ملاحظه است که در این دوره ساخت فئودالی در کل بخش های زندگی سیاسی و اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی ماوراء النهر و خراسان برقرار گردید. شهرهای قدیمه توسعه یافتند، شهرهای نو تأسیس شده، اقتصاد و فرهنگ آنها به سرعت رشد کرد. با تولید محصولات مختلف، بازرگانی رونق یافت و نیاز بازار داخلی و خارجی، به کالاهای با کیفیت افزوده شد. این مسئله به رشد سریع بخش های مختلف دانش و قبل از همه علوم ریاضی، شیمی، معدن شناسی، زمین شناسی، نجوم، گیاه شناسی و طب مساعدت نمود. روابط تجاری آمهیای مرکزی، هند، چین، بلغارستان و دیگر دولت ها توسعه یافت. شهرهای بخارا، سمرقند، خجند و قبادیان، مراکز بزرگ تجارت محسوب شده و کالاهای محلی و خارجی در آنها خرید و فروش می شدند. و خان و اشکاشم مورد توجه ویژه قرار گرفتند، زیرا که تاجران چین، تبت و هند در آنجا تجارت می کردند. مواد دارویی تهیه شده از حیوانات، مواد معدنی و گیاهان به همراه کتابهای پزشکی از جمله کالاهای تجارتی بودند. تاجرانی که از کشورهای دور مواد دارویی می آوردند، اکثراً یا به نام داروی فروشی و یا نام کشوری که از آن بازگشته بودند ملقب می شدند. به طوری که بیرونی تأکید می کند، «تاجرانی که از کشورهای دور، از جزیره های دور افتاده و سواحل دریاها جنس می آوردند، با نام کالایی که تجارت می کردند یا با نام محلی که آنها را از آنجا انتقال می دادند یا با نام سمت راهی که حرکت میکردند و یا با نام ساحلی که توقف می نمودند، مشهور می شدند. مثلاً، عنبری: شخصی که عنبر می فروشد؛ مشکی: کسی که مشک میفروشد؛ مشرقی: تاجر شرقی؛ مغربی، تاجری از اروپا». در اثر ارتباطات تجاری، نه تنها دانش پزشکی، بلکه داروهای مؤثر نیز در بین کشورهای همجوار پخش شدند. بخشهای گوناگون علوم، همچون شیمی و زمین شناسی در پیشرفت علم پزشکی و به ویژه داروشناسی نقش مهمی ایفا نمودند. یکی از شیمی دانان معروف اواخر قرن ۸ میلادی و اوایل قرن ۹ میلادی جابرابن حیان (۷۲۲۸۱۵ میلادی) بیش از ۱۰۰ اثر تألیف نموده است که ۸۵ عنوان از آنها به زمان ما رسیده است. در تألیفات محمد زکریای رازی در بخش شیمی و طب به ویژه «سرالاسرار» و «الحاوی» و همچنین اثر دایرهالمعارفی ابوریحان بیرونی «سید نه فی طب» برای مصرف بعضی محصولات معدنی و ترکیبهای نمک دار، فلزات سبک و سنگین به عنوان مواد دارویی توضیحاتی آورده شده است. در مناطق مختلف خراسان و ماوراء النهر معادن مفیدی استخراج می گردید. مثلاً آهن، قلع، نقره، جیوه، مس، سرب، صمغ، سنگ پنبه، فیروزه و نوشادر در فرغانه و در مناطق بدخشان سنگهای گرانبها و فلزات رنگی تولید می گردیدند. در بعضی از مناطق ماوراءالنهر و خراسان مردم به تهیه ی نقره و سرب مشغول بودند که تولیدات آنها نه تنها در امور روزمره بلکه در طب نیز استفاده می شد. در قرون ۹ و ۱۰ میلادی در آسیای میانه تولید شیشه به طور گسترده رشد کرد. تولیدات شیشه ای نه تنها در آزمایشگاه های شیمی بلکه در مصارف روزمره به عنوان ظروف برای انتقال نوشادر، جیوه، روغن گلاب و دیگر ادویه استفاده می گردید. برای مثال، جیوه در کوزه های مخصوص شیشه ای نگهداری و جا به جا می شد. در دوره سامانیان، در خراسان و ماوراءالنهر علاوه بر پزشکان عمومی، متخصصان بخش های مشخص طب نیز حضور داشتند.طب دوران سامانیان /قسمت دوم

دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد